ÇOCUĞUN MESLEK GELİŞİMİ VE SEÇİMİNDE ANNE BABANIN ROLÜ

Meslek seçimi kişinin yaşamında vermiş olduğu çok önemli kararlardan biridir. Böyle önemli bir kararın alınmasını etkileyen pek çok faktör vardır. Bu faktörlerden biri de bireyin içinde yetiştiği aile ortamıdır. Özellikle anne babaların çocuklarının gelecekle ilgili mesleki ve eğitsel planlarında önemli bir etkisi bulunmaktadır.
Sizler anne baba olarak nasıl onların her alandaki gelişimleri ile ilgileniyor ve sorunları ile ilgileniyorsanız, onların ileride mutlu ve başarılı olacakları meslekleri seçmelerine de yardımcı olabilirsiniz. Ancak anne baba olarak çocuklarınıza bu konuda yapacağınız yardım, çoğunlukla kendi yaşantılarınızla sınırlı olup, kendi anne babanızdan öğrendiğiniz ya da yakın çevrelerinizdeki kişilerden gördüğünüz kadar bir yardım olacaktır. Bu yardım da çocuğunuza sadece meslek ya da okul adı önermekten öteye gitmeyecektir.
Küçük yaştaki bir çocuğa bile ileride ne olacağını sorsanız size mutlaka bir meslek adı verecektir. Her ne kadar bu yaştaki ilgilenme başlangıçta, gerçeklikten uzak olsa bile geçirilen yaşantılar ve deneyimler sonucunda meslek tercihlerini de giderek olgunlaştıracaktır. Bu nedenle biz meslek seçimi kavramından çok meslek gelişimi kavramını kullanmayı tercih ediyoruz.
Çocuğunuzun bulunduğu yaş döneminin özelliklerini inceleyerek, onun mesleki gelişim düzeyi hakkında bilgi sahibi olabilirsiniz. Aynı zamanda aşağıda her yaş döneminde çocuğunuzun meslek gelişimine yardımcı olabilmeniz için neler yapmanız gerektiği de anlatılmaktadır.

Çocukluk Dönemi: Bu dönem 4-5 yaş gibi okul öncesi bir dönemden başlayarak 10 yaşına kadar devam eden çocukluk dönemidir ve bu dönem “Hayal Dönemi” olarak adlandırılmaktadır. Bu yaştaki çocuklardan beklenen mesleki davranışlar şunlardır:

• Gelecekte bir meslek sahibi olacağı fikrini kazanmış olmak
• Meslek sahibi bir yetişkinle veya bir hikâye, film kahramanı ile özdeşim kurarak beğendiği kişinin mesleğini benimsemek ve bunu oyunlarında canlandırmak
• Bütün mesleklere karşı olumlu bir tutum geliştirmek, her mesleği topluma yararlı bir faaliyet olarak görmek.

Bu dönemdeki çocuklar çok küçük yaşlardan itibaren açık ve belirgin bir meslek tercihini ifade edebilirler. Ancak daha çok hoşlandıkları mesleklere girmek isterler. Bir faaliyeti de ondan hoşlandıkları için yaparlar. Çocuklar bu dönemde anne babalarının ve diğer yetişkinlerin yapıp ettikleri hakkındaki fikirler ile mesleklerle ilgili bazı kavramları edinirler. Henüz yetenek ve ilgilerinin farkında değillerdir. Bu dönemdeki çocuklarda yine zaman kavramı henüz tam olarak gelişmemiştir. Çocuk gelecekte girmeyi hayal ettiği mesleğe nasıl gireceğini, bunun için neler yapması gerektiğini bilmez ve faaliyetlerini bu hedefe göre planlamayı düşünmez. Dolayısıyla çocuklukta ifade edilen meslekler gerçekçi değildir. Yine çocuklar toplumsal saygınlık faktörünü pek dikkate almazlar. Çok küçük yaşlarda şoförlük, itfaiyecilik, astronotluk gibi birbirleriyle tutarlı olmayan meslek tercihlerini ardı ardına ifade edebilirler. Çocukların giderek artan toplumsal uyarıcılar karşısında mesleklere karşı saf ve ön yargısız tutumu bozulmaktadır.
Bu yaş dönemindeki çocuğunuzun meslek gelişimine yardımcı olabilmeniz için şu davranışları sergileyebilirsiniz:

• Çocuğunuza toplumda herkesin çalıştığını ve bir meslek sahibi olduğunu belirterek gelecekte kendisinin de bir meslek seçmesi gerektiğini anlatmalı, çalışmaya karşı olumlu bir tutum geliştirmesine yardımcı olmalısınız.
• Çocuğunuza toplumda çok fazla sayıda mesleğin olduğunu açıklamalısınız. Kendi mesleğinizden ya da yakın kişilerin mesleklerinden başlayarak insanların ne tür faaliyetler yaptıkları hakkında onunla konuşabilirsiniz. Bunu yaparken her meslek için ne tür beceriler gerektiğini onunla tartışabilirsiniz. Yine çocuğunuza gördüğü faaliyetleri yapmakla ilgili neler hissettiğini sorarak ilgilerini keşfetmesine yardımcı olabilirsiniz.
• Çocuğunuzun mesleklere karşı cinsiyet kalıp yargı geliştirmesini önlemeye çalışmalısınız. Bazı meslekleri kadınlara, bazılarını erkeklere özgü sayarak farkında olarak ya da olmadan evde ya da diğer ortamlarda sergilediğiniz davranışlarınız, çocuğunuzun mesleklere bakış açısını etkileyebilir.
• Çocuğunuzun mesleklere karşı olumlu bir tutum geliştirmesini sağlayabilirsiniz. Sırası geldikçe her bir meslek üyesinin toplumda insanların iyiliği için bir şeyler yaptığına değinirseniz çocuğunuzun doğasında var olan her mesleğe karşı olumlu tutum daha da geliştirecektir.
• Çocuğunuza çalışma hayatı için gerekli olan bazı tutumları erken yaşlarda kazandırabilirsiniz. Örneğin zevki erteleyebilme, belli bir işi bitirebilmek için zamanı ve enerjiyi ayarlayabilmeyi öğretebilirsiniz. Bunun için derse ve oyuna ayrılan zamanı planlamasına, derslere günü gününe hazırlanarak bir iç disiplin geliştirmesine yardımcı olabilirsiniz. Yine çocuğunuza zamanında bir yerde olma, bir işi başarılı bir şekilde yapma, yönergeleri izleyebilme ve istenileni yapma gibi iş yaşamı için gerekli bazı tutumları öğretebilirsiniz.

Orta Çocukluk Dönemi: Orta çocukluk 10-15 yaşları arasında olup bu döneme meslek gelişiminde “Deneme Dönemi” denilmektedir. Bu yaştaki çocuklarda genellikle gözlenen mesleki davranışlar şunlardır:

• Mesleki faaliyetlerle temel beceri ve ilgileri arasında var olan ilişkiyi anlama
• Çeşitli yeteneklerden hangilerinin kendisinde güçlü olduğunun farkına varma
• İlgilerin belirginleşmesi ile bazı faaliyetleri daha çok yapmak, bazılarından uzaklaşmak isteme
• Hayattan neler beklediğinin, nelere önem verdiğinin ayırdında olmak
• Toplumda var olan sosyal ve ekonomik olanakları inceleyerek iş veya eğitim olanaklarını araştırma
• İş ve oyun için zamanı planlayabilme
• Hayata atılma ya da ileri eğitime devam etme seçenekleri üzerinde düşünme ve araştırma yapma.

Çocukluk çağında meslek seçimi gerçeklikten uzak olup, hayali ve arzularla dolu iken, ön ergenlik dönemine yaklaştıkça yaşamda gerçeklik faktörünün rolü artar, kişi meslek seçme sorumluluğunun bilincine varır, ilgi ve yetenekleri giderek ayrışmaya başlar. Yine yetenek ve ilgilerin mesleki amaçları belirlemede önem kazandığı görülür. Bu dönemin başlarında meslek tercihleri önce ilgilere dayanırken, daha sonra yetenekler de dikkate alınarak mesleki tercihler ifade edilir. İlköğretimin tamamlanması ile çocuğun genel eğitime ya da meslek eğitimine devam etme ile hayata atılıp iş edinme üzerinde karar vermesi gerekmektedir. Bunun için önce genel ve özel yeteneği ile mevcut eğitim seçeneklerinden hangisine uygun olduğunu belirlemek durumundadır. Çocuk temel eğitim sırasında birçok ders almış, başarısını çeşitli ortamlarda sınama fırsatı bulmuştur. Bu dönemde çocuk karar verirken yeteneklerini, ilgilerini eğitimden ve hayattan neler beklediğini, mali olanaklarını göz önüne alarak, iş ve eğitim olanaklarını incelemek gerektiğinin farkına varmalıdır.

Bu yaşlardaki çocuğunuzun meslek gelişimine yardımcı olmak için şunları yapabilirsiniz:

• Çocuğunuzun ilgi duyduğu alanları belirleyebilmek için hangi tür faaliyetleri yapmaktan hoşlandığı, hangi tür faaliyetleri yapmaktan hoşlanmadığı konusunda onunla konuşabilir, çevresindeki kişilerden aldığı bu konudaki geri bildirimleri ve kendi kişisel gözlemlerinizi onunla paylaşabilirsiniz.
• Kendi gözlemlerinizi de dikkate alarak çocuğunuzun evde ve okulda başarı ile yaptığı işler hakkında onunla konuşabilirsiniz.
• Çocuğunuzun yetenek ve ilgilerine uygun bir meslek seçebilmesi kadar meslekler hakkında bilgi sahibi olmasına yardımcı olabilirsiniz.
• Kendi mesleğinizi seçerken o mesleği ne kadar tanıdığınızı, daha iyi tanısaydınız nelerin değişeceğini ya da değişmeyeceğini onunla paylaşabilirsiniz.
• Sizin için çalışmanın ne ifade ettiğini çocuğunuzla konuşarak, insanların yalnızca para kazanmak için çalışmadığını anlamasına yardımcı olabilir, çalışmanın kendisi için anlamını bulmasına ve hayattan ne beklediği konusunda fikir sahibi olmasını sağlayabilirsiniz.

KAYNAKÇA

• Hamamcı, Zeynep (2005). Çocuğunuzun meslek gelişimine nasıl yardımcı olabilirsiniz? Anne Baba El Kitabı
• Young, R.A (1994). Helping adolescent with career devolopment. The active role of parents. Career Devolopment Quartely